Apoak, erratzak, minigonak, eta burkak mintzagai

APOAK, ERRATZAK, MINIGONAK ETA BURKAK. KAFE-SOLASALDIAREN ONDORIOAK

Pasa den azaroaren 22an kafe solasaldian honetaz hitzegin genuen: Nola sortu zen sorginaren irudia, eta nola erlazionatu zen makurkeriarekin sozial jendarte partikular baten inguruan. Kafe solasaldian sortutako mintza taldeen artean galdera hauei erantzuten saiatu ginen:

Sorgina den emakumea, sorgina izateari uzten al dio?

Nola estigmatizatzen dugu egungo emakumea? Nola estigmatizatzen da Mendebaldeko emakumea?

Gaur egun,nola saiatzen dira emakumea kontrolpean edukitzen?

Ondorioak

-Sorginaren konnotazio positiboak eta negatiboak dituen irudia dago jendartean. Konnotazio positiboak naturarekin lotuta daude, eta negatiboak, aldiz, gaiztakeri intrintsekoarekin eta sexu-joerarekin (gaiztoak eta ematxarrak).

– Gure ustez, sorginaren eraikuntza, Erdi Aroko gizarteetako zenbait pertsonengan (batez ere emakumeengan) zenbait ezaugarri eta ezberdintasunak azpimarratzen eta moralizatzen saiatu zen. Eraikuntza hau imajinatua da, sorginaren ideia beste batzuk eraiki baitzuten eta ez beraiek. Sorginak ez du bere burua gaizkiletzat hartzen, besteenganako desio txarrik ez du izaten, eta deabruarekin ez da besarkatzen, berea etzen erlijio baten irudia jasanez. Irudimen hori asmo batean oinarritzen da, hau da, kontrol soziala gauzatzea. Sorginak, herri osoaren kulpak bere gain botatzeko balio du, arauez gaizki dagoena modu sinbolikoan proiektatuz, eta “sorginen” eguneroko ezaugarri eta portaerekin lotzen du.

– Sorginen irudia gizarte-sektore baten gainean proiektatzen da. Sektore hori, nolabait, ahulagoa da, ezaugarri horiek direla eta, gainerako talde nagusitik aldentzera eramaten du. Nolabait, gaur egun esan daiteke estigmatizazio-prozesua, irudi eraiki bat dela, bestetasunetik proiektatzen dena, nortasun faltsu bat sortuz, ustez, aurreiritzitik, zaurgarritasunerako joera duen talde-gutxiengo bat deskribatuz. Gaur egun, adibidez, migratutako pertsonei buruz, LGTBI kolektiboari dagokionez, Estatuko hezkuntza-sisteman, hainbat parametro aplikatzen dira, “normalaren” barruan zein haur sartzen den eta nork behar duen laguntza espezializatua kategorizatzeko.

-Beraz, estigmatizazioa alteritatetik sortzen da, kolektibo minoritario batengan ematen da; kolektibo hori gainerakoetatik bereizten da, sinbolikoki eta arauen aldetik zenbait ezaugarri edo jarrera desegokiekin lotuz, eta, beraz, gizarteko gaiztakeria talde horren errua da. Gutxiengoen taldeak dira, askotarikoak eta modu batera edo bestera arriskuan edo egiturenpean jarriz, instituzionalki babestu gabeak eta erraz salatu daitezkenak.

-Azkenik, azpimarratu behar da talde handiengandik besteenganako estigmatizazioa ere badela. Estigmatizazio mota hori beste estigmatizazio motaren motor beretik sortzen da, desberdintasunaren mehatxupean sentitzen garenean. Gaur egungo islamofobia sentimendu horretatik sortuko litzateke, eta mugimendu politiko sotil baten bidez bideratu; mugimendu horrek mendebaldeko masa, mundu musulmanari buruz, nolabait, modu peioratiboan pentsatzera eramanez.

-Sorginkeriagatik akusatu zituzten emakumeek sendatzeko gaitasuna zutela eta erditzen laguntzen zutela esaten da. Ugalketaren eta heriotzaren alderdiak Erdi Aroko erakunde erlijioso eta politikoetatik kontrolatu beharrak, promiskuitatea, zuzenean gaizkiarekin fornikatzea eta sendatzeko gaitasuna zuten landare horiek sendatzeko bideratu beharrean hegan egiteko erabiltzea leporatzen zitzaien. Gaur egun, ugalketa lan-munduak baldintzatzen du, eta erditzea osasunaren bidez instituzionalizatuta dago. Zaila da etxean erditzeko eskubidea bermatzea.

-Neurri batean, Erdi Aroan, sorgina magiarekin eta gaitza egiteko ideiarekin lotzen zen. XX. mendean, Lévy-Strauss-ek ukatu egin zuen magiaren sendatzeko gaitasuna, bere funtzioa, gaixoa emozionalki uzkurtzea dela esanez, eta ez dagoela sendatzeko gaitasunaren froga zientifikokirik.

Beraz, bi garaietako, Erdi Aroko eta Aro Garaikideko ezagutza-sistemaren arabera, sorginen eta txamanen magia ez da eraginkorra. Sorgin-magiaren eraginkortasunik eza ustezko gaizkia egiteko balioatik zetorren, eta, hala, sorginen beldurra eta arbuioa nahasten zituen. Txamanismoari dagokionez, jatorrizko herriak lurralde indigenetako garapen-talde interbentzionisten mendebaldeko osasuna babestera bideratzen ditu. Farmakorik hartzen ez baduzu, hil egingo zara.

-Gaur egun, Covid-19a dela eta “negazionistak” deiturikoak estigmatizatu egin dira. Gaixotasunaren alderdiren bat zalantzan jarri duten guztiak “ukatzaile” gisa zaku berdinean sartuz. Zeharka, akusatuz, txertoa jartzeari uko egin diotenak edo isolamendua errespetatu ez dutenak, jendartean gaixotasuna zabaltzeaz.

APOAK, ERRATZAK, MINIGONAK ETA BURKAK MINTZAGAI

Sorginak nortzuk izan ziren jakiteko aukera ematen diguten dokumentu-iturriak mugatuak dira, historikoki erakunde politiko eta/edo erlijioso batzuetako boterearen ordezkariek idatzi izan baitituzte.

Mendebaldeko sorginkeriari buruzko azken ikerketek, batez ere gizarte zientzietatik edo zientzia historikoetatik sortutakoek, sorgina kontrol eta botere sozialaren eraikuntza adierazgarria nola izan zen argitzen saiatzen laguntzen digute. Zentzu horretan, landa eremuko emakumeak estatusa zuen, bere gorputzetan bizia sortzeaz gain, heriotzari erronka jotzeko gaitasuna azaltzen zuen magiarekin eta landareekin sendatzearen bidez.

Arakadiaren asmoa da, hain zuzen ere, gure hurrengo kafe tertuliako parte-hartzaileei erronka botatzea. Sinbolikotik, sorgina inguratu zuten elementuei heldu nahi diegu, Elizak Erdi Aroan zuen kontrol sozialaren etsai nagusitzat hartzeko. Gogoeta horrek erakutsiko digu sorginaren gaineko proiekzio sinbolikoa eta emakumea kontrol sozialaren bidez zanpatzen duen artikulazio sinbolikoa ez direla horren ezberdinak.

Batez ere, Erdi Aroan sorginari berari nortasuna ematen zioten objektuen inguruan eman ziren esanahiei buruzko sarrerako zertzeladak emango ditugu, bai eta egungo objektuei buruzkoak ere. Erdi Aroko objektu horiek bezala, egungo gizarteetako eremu jakin batzuetan emakumea gizarte- eta kultura-arloan mugatu nahi duten botere-harremanei buruz ere arituko gara.

Sinbolo eta botere harremanen arteko harremanaren salatzaile nagusia aipatuko dugu, nola ez, Silvia Federici.

Solasaldian hitz egingo dugunari buruz zerbait jakin dezazuen hemen uzten dizuegu Silvia Federiciren elkarrizketa: “La persecución de las brujas permitió el capitalismo” entrevista a Silvia Federici | Traficantes de Sueños

Etnografiak “taldean”

Joan den urriaren 26an Angel Díaz de Rada UNEDeko Gizarte eta Kultura Antropologiako katedradunak talde-ikerketa etnografikoari buruzko hitzaldi bat eman zuen. Gaia gure elkarteak eskatua izan zen, ikusten baitugu ikerketak diziplina anitzekoak direla gero eta maizago, baita aldi beren toki askotan kokatutakoak ere. Ulertzen dugu begirada desberdinak gurutzatu eta elkartuz gero gure eremu bisuala handitu ahal izango dugula, xehetasunak antzemanez eta eta gehiago sakonduz.

Hitzaldia Urrutiko Hezkuntza Unibertsitate Nazionalaren Iruñeko egoitzan izan zen, eta batzuek aurrez aurre ikusi ahal izan zuten eta beste batzuek online (zuzenean eta geroratuta). 140 pertsonak parte hartu zuten. Oso hitzaldi parte-hartzailea izan zen, eta Angelek talde-lanaren aldaerei buruz hitz egin zigun, eta esperientzia askotarikoak azaldu zituen.

Angelentzat, talde-lana bideratzeko kontzeptu nagusia honako hau da: jarrera analitikoa. Moral-forma bat, zeinaren bidez ezagutza sortzea bilatzen dugun, bi baldintzarekin aldi berean: balio logiko erlatiboa eta balio enpiriko erlatiboa. Díaz de Radak garrantzi berezia eman nahi izan zion Landa Gidaren teknika arazteari eta material enpirikoak aztertzeko moduari. Material enpirikoen azterketa ona egiteko, hoberena “beste” batzuekin hastea da, eta
nork bere burua “beste bat” bezala tratatzen ikastea.

Era berean, originaltasuna, egiletza eta etnografia multisituatua eta diziplinartekotasuna azpimarratu zituen.

Hitzaldiaren bideoa ikusi nahi baduzu sakatu HEMEN

Hona hemen Angel Diaz de Radaren PILULA ANTROPOLOGIKOAK

Ángel Díaz de Radaren hitzaldia: Etnografiak “taldean”

Angel Díaz de Rada Brun Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionaleko Gizarte eta Kultura Antropologia Departamentuko irakasleak hitzaldia emango du urriaren 26an Iruñean.

Hitzaldi honetan hausnarketa epistemologiko eta metodologikoak planteatuko dira, nolabaiteko zentzu-batasuna osatuz, ikerketa etnografikoa “taldean” egiteko kontuan har daitezkeenak, landa-lana zein ikuspegi analitikoari buruzko arazoak barne. Hausnarketa horiek bertaratutakoekin eztabaidarako gaiak arrazoitzeko planteatuko dira.

Hasiera batean, sakoneko gai batzuk aurkeztu beharko dira, batez ere ikerketako jarrera analitikoarekin zerikusia dutenak, eta ikuspegiaren nahitaez izaera intertestualari eta kooperatiboari eragiten diotenak (bai “banaka” lan egiten denean, bai “taldean” lan egiten denean). Horri dagokionez, gaizki-ulertu garrantzitsuak eragiten dituzten zenbait nozio tematizatzea komeni da; bereziki, originaltasuna, egiletza, etnografia multisituatua eta diziplinartekotasuna. Azken nozio hori antropologian baztertu beharko litzateke, eta, gure diziplinako objektuen eraikuntzan eragin zuzena izanik, komeni da sistematikoki diziplinartekotasunarekin ordezkatzea.

Gainerako hitzaldian, “taldean” egindako ikerketa-esperientzia zehatzak azalduko dira, eta, horrela, hainbat formatutan (oro har, multisituatu gisa sortuak) izandako lizunkeriak erakutsiko dira. Elkarlaneko orientazioari buruzko gogoeta batzuk ere eskainiko dira, orientazio horretan dauden muga epidemikoak azpimarratuz.

Halloween / Gau Beltza. Eta guk, zer ospatzen dugu?

Urriaren amaieratik azaroaren hasierako egunetara bitarteko aldiak misterio bat baino
gehiago gordetzen du, eta antropologiatik zenbait ikuspegi lantzera gonbidatzen gaitu. Ohiko testuingurua galdu gabe, tarte horretan heriotzak eta hildakoen oroitzapenak garrantzi berezia hartzen baitute munduko bazter askotan, gaur egun bi hilabete horiek batzen dituen gauak halako erakargarritasuna erakusten du, non proposamen desberdinak elkarrekin bizi diren lurralde bilakatu baita.

Esate baterako, gure inguruan gero eta gutxiago hitz egiten dugu Santu Guztien gauari
buruz, eta gero eta gehiago jai eta kale giroko bi ospakizun motaren gainean. Alde batetik,
Halloween dugu hizpide: Europa osoan gero eta presentzia handiagoa duen jaia. Bestalde,
azken urteotan, tokiko izaera duen ekimen baten garapena ikusten ari gara gurean: besteak beste Gau Beltza izenaz ezagutzen den ekimenaz ari gara, herri ohiturak eta Halloweenen aurkako nolabaiteko erreakzioa aldi berean biltzen omen dituen fenomenoa, alegia.

Oraingo honetan, galdera batetik abiatuta solas egitera gonbidatzen dugu: guk, zer ospatzen dugu?

“Miguel María Iturbide, crimen sin castigo”, Xabier Susperregiren liburuaren aurkezpena

“Miguel María Iturbide, crimen sin castigo” liburua aurkeztuko du Xabier Susperregi errenteriarrak irailaren 14an, Plazaran, Zugarramurdiko 16 urteko gazte baten hilketaren atzean eraikitako gezurra agerian jarriz. Guardia zibil batek hil zuen tiro eginda, kontrabadoan zebilen gaztea, eta gero pistola bat jarri zioten ondoan enfrentamenduaren bertsioa mantentzeko.

Herriko zenbait jendearen testigantzak jaso ditu, nahiz eta hainbeste urtez ixilean mantendu. Halaber, liburu horretan beste biktima batzuei ere lekua eman die Susperregik: Mikel Zabalza, Joxi Zabala, Jose Antonio Cardosa eta Juan Carlos Garcia Goenagari.

Sistema errepresiboek ahanztura eskatzen dute, ez bakarrik beren aztarnak ezabatzeko, baita eredu neoliberal horren ezaugarria delako ere energia guztiak orainaldian kontzentratzea, berritasuna hondarrik utzi gabe ordezkatuz. Beraz, beharrezkoa da etorkizun hobeagorako egiak kaleratzen jarraitzea, iragana estali eta ezabatu gabe.

Kafe-solasaldi parte-hartzailea sanferminen inguruan

Joan den ekainaren 16ko kafe-solasaldian, San Fermin jaiak nolakoak izatea gustatuko litzaigukeen, horien balizko eraldaketa eta prozesu horri Antropologiak egiten ahal dion ekarpenaz mintzatu ginen.

Sortutako 2 taldeetan, parte hartu genuenok jai-prozesuaren eta festaren egituraren arteko liskar sinbolikoaz aritu ginen. Ikuspegi estrukturalistatik begiratuta, haustura bat gertatzen da erakundeen botere-harremanen eta jaiak egiten dituzten  herritarren artean. Funtzio sinbolikoa lekuz aldatzen da, erakunde-botereak nahi duen aldaketaren erakusgarri. Prozesuan sanferminetako programa bat dago, baina pertsonek, beren sormen eta berezkotasunarekin, aldaketa berriak azaltzen dituzte, festaren oinarria aldatuz espazio-denboraren, egoeraren eta elkarreraginaren arabera.

Aztertu zen nola bideratzen den jaia hainbat jarduera, ekitaldi, barraka, postu eta zeharkako beste forma kapitalisten kontsumoan oinarrituta.

Era berean, aipatu zen nola ulertzen den jaia eguneroko arauetatik askatzeko modu gisa, egunerokotasunetik norberaren egitea mugatzen duen horretatik askatzeko. Festan gertatzen diren ekintza indibidualak grabatu eta sare sozialetan argitaratzen dira gertatutakoak agerian utziz edo etikoki eta moralki zalantzan jarriz. Arauaren askapenaren muga non dagoen planteatzen da.

Jaiaren historia osoan zehar haren egituraz eratzen duen iruditeria bat bilatzeko asmoa ez da eraikitzailea, festak bere muinari eusten jarrai dezan. Giza taldeen ekintzek ematen diote funtsa eta zentzua festari; jaiaren muina bermatze aldera aldaketa berriak proposatzen dituzten kolektiboek hain zuzen ere. Azken hiru urte hauetan jarrera positiboak finkatzen ari dira hausnarketaren bidez, hala nola animalien ongizateari edo emakumeen aurkako indarkeria fisiko eta sinbolikoari buruzko galderak.

Zezenketen alternatibak planteatzen dira. Ideiak sortzen dira (meriendak hainbat espaziotan musikarekin, ikuskizun desberdinak nahasten joatea plazako arratsaldeetan). Era berean, entzierroa ez den beste modu batean baloratzen dira zezenketak, sanferminetako nortasun-ikur gisa.

Badira tokiko sanferminak berreskuratzea aldarrikatzen duten pertsonak, hala nola San Fermin Txikito, egungo merkantilismoa baztertuz. Bisitariek, giro ona badago, etortzen jarraituko dute.

Bada sentimendu bat azken urteotan pertsonok kaleen kontrola galdu duguna eta desmobilizatuago gaudena. Udalarekin gatazkak daudenean, gaur egun Herri Sanferminen irteerarekin eta festaren erdiguneko migratzaileen kolektiboarekin gertatzen den bezala, ideia berriak eta hobeak agertzen dira sanferminetako tradizio berriak sortzeko.

Agintariekin (denekin) gatazkak iraunkorrak eta beharrezkoak dira borroka sinboliko honetan.

Herritik abiatzen diren aldaketa berriak sortzeko, oso garrantzitsua da Iruñean egindako lana, baina baita Nafarroako auzo eta herrietan ere, horietan parte-hartze handiagoa gertatzen baita.

Sanferminak bertaratzen diren pertsona ezberdinen integratzaileak dira, baita espazioan kolektibitate garrantzitsuago baten ideien integratzaileak ere. Peñak ezinbestekoak dira oraindik, beharrezkoak diren aldaketak bultzatzeko festa aberastu dadin eta fosildu ez dadin.

Plazaran gune bat sortzea planteatzen da, aldian-aldian bilerak egingo dituena eta herritar guztiei irekia egongo dena, sanferminak eraldatzeko ideiak planteatzeko, jaietan pertsona guztiok goza dezagun, zoriontsuagoak izan gaitezen, berdintasunezkoagoak, eta animaliekiko errespetu handiagoa izan dezagun. Peñek lankidetzan aritzeko eta emaitzak zabaltzeko konpromisoa hartu dute.

SANFERMINAK

SO GELDITUKO GARA ALA EGINGO DITUGU?

Datorren ostegunean, ekainak 16, arratsaldeko 19: 00etan, Plazara guneko San Marco Piazzan kafe-solasaldi berri batekin itzuliko gara. Oraingoan, sanferminen inguruan arituko gara, gai hurbila, jai-girokoa, baina eztabaidak ere sortzen dituena.

Begirada antropologiko batekin, egun batzuetan Iruñeko pertsonengan eraldaketa bat eragiten duen Jaiaz hausnartzea nahi dugu. Pertsona bakoitzarentzat sanferminek esanahi desberdina dute.

Jardunaldi honetan, sanferminei buruz, gure jai-ereduari buruz eta sanferminen berezko parte-hartze maila eta bat-batekotasunari buruz hitz egin eta entzun nahi dugu, giro lasaian.

GERRA ETA ARRAZAKERIA

Kafe-solasaldi mamitsua gerren eta arrazakeriaren inguruan

Joan den maiatzaren 5ean Plazara gunean egindako kafe-solasaldia guztiz interesgarria izan zen. Bertaratutakoek

gerren eta babes eta harrera bila joandako pertsonen inguruko kezka azaldu zuten.

Ikuspegi antropologikotik azaldu zen nola eraikitzen ziren ideologia arrazistak, nola jarduten zuten estrategikoki, eta zer funtzionaltasun hartzen duten beren asmoen arabera. Gainera, Verena Stolcke antropologoaren lana eta fundamentalismo kulturala ulertzeko egindako ekarpena azaldu ziren.

Jatorriaren arabera pertsona horiei ematen zaien trataerari buruz eztabaidatu zen, baita gizarteko sektore jakin batzuetan agertzen den arrazakeriari buruz ere.

Solasaldia bi taldetan antolatu zen, arazo horren inguruan eztabaidatzeko eta, azkenik, gainerako partaideekin partekatzeko.

Ondorio gisa, taldeek honako hau ezarri zuten:

– Arrazakeriak ez dira urrutiko lekuetan gertatzen, gure egunerokotasunean ikus ditzakegu. Bazterketa-moduak talde barruan ere gertatzen dira.
– Arrazakeriek izaera psikologikoko hasierako motibazioa dute: bestea mehatxutzat hartzen da.
– Baztertze-moduak, diskurtso arrazista eraikitzeko estrategia gisa, ez dira soilik etnia baten erreferentziazioaren ezaugarri fisikoen eta/edo ustez herentziazkoak eta erabakigarriak diren ezaugarrien arabera gertatzen. Fundamentalismo kultural baten ondorioz ere gertatzen dira, non bazterketa-moduak kategorietan oinarritzen diren, hala nola klasea, estatusa, rola, sexua, etab.

– Arrazakeriak estrategia ideologikoak dira, besteen gaineko ekintza batera daraman asmo bat justifikatzen saiatzen diren heinean; beste batzuekiko menderatzea legitimatzeko modu bat dira.
– Autokritika egin behar da, arrazakeria gugan guztietan txertatuta dagoela ikusarazteko.
– Errazagoa da baztertzea, bizikideen artean hegemonia kategorikoa dagoenean. Aniztasunean bizi garenean, ez da bazterkeriaren aurreiritzi eta estereotipo kategorikoen eraikuntzan oinarritzen.
– Arrazakeriek hierarkia bat ezartzen dute giza taldeen artean. Izan ere, guk uste dugunarekin antzekotasunak dituztenek elkartasun eta babes handiagoa lortzen dute desberdinagotzat jotzen ditugunek baino. Lehen eta bigarren kategoriako atzerritarrak eta etorkinak daude.

– Ukraina/Errusiako gerra gertukotzat jotzen dugu, ukrainarrak europarrak diren heinean, eta hirugarren Mundu Gerra baten balizko mehatxuaren irudia sustatzen da, guztioi eragingo ligukeena.
– Arrazakerien eraikuntza ideologikoa ez da libratzen interes instituzionalizatuetatik: ekonomikoak, politikoak, diskurtsoaren irudikapenak zuzentzen dituzte, etorkinei Europako eta Ipar Amerikako estatu-nazioetarako sarbidea errazteko edo zailtzeko. – Horri buruzko ezagutza kritikoa zabaltzea ezinbestekoa da arrazakeriaren oinarri diren aurreiritzi eta estereotipoei aurre egiteko. Alteritatearekiko enpatia ezinbestekoa da.
– Integrazioa, akulturazioa, asimilazioa. Beharrezkoa al da batzuen eta besteen kultura inposatzea, espazio komun batean elkarrekin bizitzeko?
– Gerrak eta arrazakeriak: etnozidioa, genozidioa, biek nahi duten interes komuna (ekonomikoa, baliabide naturalak, geoestrategikoak) partekatzen duten giza taldeen artean kategorizatu eta nabarmendu beharreko muturreko ideologiak artikulatzearen ondorioak dira. Arrazakeriak indarkeriaren muturreko ekintza justifikatzeko moduak dira, hau da, gerra-adierazpenak